Dijital Hegemonya ve Ailenin Sessiz Tasfiyesi Üzerine Analiz

Doç. Dr. Mustafa Aslan / Düşünce Günlüğü

Dijital Hegemonya ve Ailenin Tasfiyesi

Son zamanlarda dijital kültür, kimlik politikaları ve aile yapısı üzerine yürütülen tartışmalar, konunun yalnızca medya içerikleriyle sınırlı olmadığını ortaya koymaktadır. TRT dijital platformu TABİİ’de yayınlanan “Gökkuşağı Faşizmi” belgeseli sonrası yaşanan tepkiler ve dijital linç uygulamaları, günümüz kültürel iktidarının nasıl şekillendiğine dair çarpıcı bir örnek sunmaktadır. Tartışmaların merkezinde artık “ne söylendiği” değil, “kimin konuşma hakkına sahip olduğu” sorusu bulunmaktadır. Belgeseli destekleyen akademisyenler, gazeteciler ve düşünce liderleri, fikirleriyle değil, kimlikleriyle hedef alınmakta; susturma, damgalama ve dışlama yöntemleri devreye girmektedir. Bu durum, eleştiriden muaf bir ideolojik alanın varlığını göstermektedir. “Gökkuşağı” söylemi etrafında oluşan küresel kültürel ağların, yalnızca hak talep eden bir görünürlük mücadelesi vermediği; aynı zamanda eleştiriyi bastıran, muhalefeti kriminalize eden ve kendi normlarını mutlaklaştıran bir faşizan refleks ürettiği gözlemlenmektedir. Bu refleksin en güçlü temsilcilerinden biri ise Netflix gibi küresel dijital platformlardır.

Platform Kapitalizmi ve Algoritmik İktidar

Artık Netflix’i sadece bir eğlence platformu olarak değerlendirmek yetersiz kalmaktadır. Çağımızın dijital katedrali işlevini gören Netflix, normlar üretir, değerleri yeniden tanımlar ve kimlikleri dolaşıma sokar. Diziler ve filmler, birer vaaz niteliği taşırken, sürekli izleme alışkanlıkları ritüelleşmektedir. Özgürlük, bireysellik ve “çeşitlilik” söylemi ise bu inanç sisteminin temel taşlarını oluşturmaktadır.

George Ritzer’in “McDonaldlaşma” teorisi, Netflix’in içerik stratejisini anlamak için faydalı bir çerçeve sunmaktadır. Verimlilik, hesaplanabilirlik, öngörülebilirlik ve denetim; dijital platform kapitalizminin temel ilkeleridir. Netflix, izleyicilere sınırsız seçenek sunduğu izlenimini yaratırken, gerçekte algoritmalar aracılığıyla kısıtlı bir tercih alanı sunmaktadır. Kullanıcı, seçim yaptığını düşünse de seçenekler önceden belirlenmiştir.

Dijital hegemonya, açık bir baskıdan ziyade yönlendirme yoluyla işler. İzleme alışkanlıkları veriye dönüşür; bu veri hem ekonomik kazanç sağlar hem de kültürel normların inşasında kullanılır. Platform, izleyicinin ne izleyeceğini değil, dünyayı hangi değerler çerçevesinde anlamlandıracağını da belirler.

Sürekli ve Tek Yönlü Norm Üretimi

Netflix’in kurumsal dilinin merkezinde Çeşitlilik, Eşitlik ve Kapsayıcılık (DEİ) söylemi yer almaktadır. Yüzeyde kapsayıcı bir temsil iddiası taşıyan bu yaklaşım, pratikte postmodern kimlik teorileri ile neoliberal piyasa mantığının kesişiminde konumlanmaktadır. “Kimlik çeşitliliği” başlığı altında özellikle LGBTQ+ temsillerinin sistematik bir şekilde artırıldığı gözlemlenmektedir. Bu temsiller, yalnızca görünürlük sağlamakla kalmaz; belirli bir yaşam tarzını evrensel norm olarak sunar. Heteronormatif yapı sorunlu ve baskıcı olarak kodlanırken, akışkan kimlik modelleri ilerici ve kaçınılmaz olarak sunulmaktadır. Başlangıçta gizli bir strateji olarak başlayan bu yaklaşım, zamanla aleni hale gelmiştir. Platform, eleştirileri “rıza”, “yaş sınırı” ve “ebeveyn denetimi” argümanlarıyla savuştururken, asıl meselenin bireysel tercih değil, sürekli ve tek yönlü bir norm üretimi olduğu gerçeğini gizlemektedir.

Böyle bir ekosistem içinde kimlik, aidiyet üreten bir yapı olmaktan çıkmakta; piyasa ile uyumlu, taşınabilir bir forma dönüşmektedir. Zamanla birey, geleneksel bağlarından koparak, köksüzleşmekte ve yönlendirilebilir bir özne haline gelmektedir.

Aile Kurumu ve Dijital Gerilim

Aile, Türk toplumu gibi geleneksel yapılar için yalnızca biyolojik ya da hukuki bir birliktelik değil; kültürel sürekliliğin, ahlaki aktarımın ve toplumsal rollerin temel zemini olarak işlev görmektedir. Netflix’in anlatılarında aile, çoğu zaman baskıcı, anlayışsız ve bireysel özgürlüğün önünde bir engel olarak tasvir edilmektedir. Aileden kopuş ise, estetik bir özgürleşme hikayesi olarak sunulmaktadır. Bu anlatım tarzı, özellikle genç izleyicilerle geleneksel aile yapısı arasında bir mesafe yaratmakta ve aile içindeki otoriteyi sorgulanır hale getirmektedir.

Süper Akran Etkisi

Dijital hegemonya açısından en savunmasız grup çocuklardır. Netflix’in çocuk ve gençlik içerikleri, ebeveynlerin masum eğlence algısını aşan bir etki yaratmaktadır. Fantastik anlatılar ve animasyonlar içinde yer alan kimlik temaları, eleştirel düşünce yapısı henüz oluşmamış zihinlere doğrudan ulaşmaktadır. Medya, bu noktada aileden daha etkili bir süper akran işlevi görmektedir. Çocuk, ekrandaki karakterlerle özdeşleştikçe, ailesinden edindiği değerleri eski ve kısıtlayıcı olarak algılamaya başlar. Böylece aile ile dijital platformlar arasında örtük bir otorite rekabeti ortaya çıkmaktadır.

Linç Kültürünün Kıskaçlarındaki Beka Meselesi

Son dönem tartışmaları, dijital hegemonya meselesinin yalnızca içerik üretimiyle sınırlı olmadığını açıkça ortaya koymaktadır. “Gökkuşağı Faşizmi” belgeseli sonrasında yaşanan ifşa çağrıları, linç kampanyaları ve susturma girişimleri, kültürel iktidarın nasıl korunduğunu gözler önüne sermektedir. Hâkim anlatıyı eleştirenler, yalnızca fikirleriyle değil, kimlikleriyle hedef alınmaktadır. Dijital alan, özgürlük söylemi altında yeni bir disiplin mekanizması kurmaktadır.

Bu çerçevede Netflix tartışması, tekil bir platform meselesi olmaktan öte, küresel dijital ağlar üzerinden yürütülen bir kimliksizleştirme ve kültürel çözülme sürecini temsil etmektedir. Aile, gelenek ve toplumsal aidiyet; bu süreçte geri kalmışlığın sembolleri olarak sunulmakta, piyasa ile uyumlu, köksüz ve sürekli yeniden tanımlanan kimlikler ise yüceltilmektedir.

Belgesel etrafında gelişen linç pratikleri, bu ideolojik hattın eleştiriye ne kadar kapalı olduğunu net bir şekilde ortaya koymaktadır. Eleştiriye tahammülsüzlük, her zaman faşizmin ilk belirtisi olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu nedenle mesele, ne Netflix ne de tekil içeriklerdir. Asıl mesele, dijital çağda hangi değerlerin “normal”, hangi aile yapılarının “meşru” ve hangi kimliklerin eleştiriden muaf sayıldığıdır.