Papalığın Ahlaki Otoritesini Siyasi Sermayeye Dönüştürme Stratejisi

Papalığın ahlaki otoritesini nasıl siyasi sermayeye dönüştürdüğü ve tarihsel dönüşümlerdeki rolü inceleniyor.

Prof. Dr. Mahmut Aydın / Düşünce Günlüğü

Sanayi Devrimi’nden Yapay Zekâ Çağına Vatikan’ın Küresel Meşruiyet Arayışı

Papa XIII. Leo, 15 Mayıs 1891 tarihinde Sanayi Devrimi’nin yol açtığı toplumsal değişimlere yanıt vermek amacıyla Rerum Novarum (Yeni Gelişmeler Üzerine) adlı genelgesini yayımlamıştı. Yaklaşık 135 yıl sonra, yine bir 15 Mayıs’ta, Papa XIV. Leo, yapay zekâ teknolojilerinin insanlık üzerindeki etik ve toplumsal etkilerini ele alan Magnifica Humanitas (İnsan Onurunun Yüceliği) adlı genelgesini kamuoyuna sundu. Bu tarihsel benzerlik tesadüf değildir. XIV. Leo’nun Papa olarak XIII. Leo ismini seçmesi, sosyal meselelerde onun mirasını sürdürme niyetinin bir göstergesi olarak değerlendirilmektedir. XIII. Leo, sanayi çağının zorluklarıyla yüzleşirken, XIV. Leo da yapay zekâ çağının getirdiği yeni sorunlar üzerine düşünmeye teşvik etmektedir.

İlk bakışta bu iki belge farklı dönemlere ait gibi görünse de, her ikisi de insanlık tarihinin seyrini değiştiren büyük dönüşüm anlarında Papalığın yeniden sahneye çıkma ve bu dönüşümlerin ahlaki anlamını yorumlama yetkisini kendinde görmesi açısından benzerlik taşımaktadır.

Önemli bir nokta, Vatikan’ın bu dönüşümlerin asli aktörü olmamasıdır. Katolik Kilisesi, ne Sanayi Devrimi’ni başlatmış ne de günümüzde yapay zekâ teknolojilerini geliştirmektedir. Sanayi devrimini gerçekleştirenler sanayiciler, algoritmaları geliştirenler mühendisler, teknolojik dönüşümleri yönlendirenler ise devletler ve küresel şirketlerdir. Ancak Papalık, her büyük dönüşümde insanlık adına konuşma gerekliliği hissetmektedir.

Vatikan’ın Amacı Nedir?

Bu durum, daha derin bir soruyu gündeme getiriyor: Vatikan, gerçekten insanlığın karşılaştığı ahlaki sorunları çözmeye mi çalışıyor, yoksa büyük tarihsel dönüşümler aracılığıyla kendi küresel konumunu güçlendirmeye mi? Bu sorunun yanıtını aramak, Vatikan’ın gerçek rolünü anlamanın anahtarıdır. Çünkü Vatikan, savaşlar ve uluslararası krizler karşısında çoğu zaman fiili bir güç kullanamadığını kabul etmekte ve taraflara ahlaki çağrılar yapmakla yetinmektedir. Gazze, Ukrayna, İran merkezli gerilimler ve diğer çatışma alanlarında Papalık etkisi genellikle sembolik düzeyde kalmaktadır. Ateşkes çağrıları yapılmakta, taraflara diyalog önerilmektedir; ancak bu çağrıların savaşların seyrini değiştirecek bir gücü yoktur.

Öte yandan, insanlığın geleceğini şekillendirecek büyük dönüşüm süreçlerinde Vatikan daha görünür, aktif ve iddialı bir söylem geliştirmektedir. Sanayi Devrimi, küreselleşme, çevre krizi, göç hareketleri ve günümüzde yapay zekâ gibi konularda Papalık, etik sorumluluk söyleminin ötesinde, büyük tarihsel dönüşümleri kendisine yeni bir meşruiyet zemini üretme aracı olarak görmektedir. Zira Vatikan, savaşlar ve uluslararası krizlerde bağlayıcı bir güç ortaya koyamazken, insanlığın geleceğini şekillendiren dönüşümlerde küresel vicdanın sözcüsü rolüne soyunarak hem görünürlüğünü artırmakta hem de ahlaki otorite üzerinden yeni bir nüfuz alanı inşa etmeye çalışmaktadır.

Kurumsal Strateji

Bu bağlamda Rerum Novarum yeniden değerlendirilmeyi hak etmektedir. Bu genelge, çoğu zaman işçi haklarının savunulduğu bir metin olarak öne çıkmaktadır. Gerçekten de dönemin çalışma koşullarına yönelik ciddi eleştiriler içermekte ve işçilerin korunmasını savunmaktadır. Ancak tarihsel gerçeklik, sanayi toplumunu dönüştüren temel dinamiğin Papalık belgeleri değil; sendikal mücadeleler, işçi hareketleri, sosyal demokrat politikalar ve devlet müdahaleleri olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla Rerum Novarum’un asıl başarısı, Kilise’nin sanayileşen dünyada zayıflayan sesini yeni bir söylem üzerinden yeniden duyurabilmesinde yatmaktadır. Papalık fabrikaları yönetemiyordu; fakat fabrikaların ortaya çıkardığı ahlaki sorunlar hakkında konuşarak küresel tartışmaların içinde kalmayı başarmıştır.

Benzer bir durum günümüzde yapay zekâ konusunda da görülmektedir. Yapay zekâ çağının belirleyici aktörleri teknoloji şirketleri, araştırma merkezleri ve devletlerdir. Yapay zekânın teknik gelişimini belirleyenler mühendislerdir. Ancak Papa XIV. Leo’nun yayımladığı genelge, teknolojinin teknik yönünü bir kenara bırakarak onun ahlaki sonuçlarına odaklanmaktadır.

Bu durum ilk bakışta doğal görünse de, daha yakından incelendiğinde burada tarihsel bir kurumsal refleks ortaya çıkmaktadır. Kilise, teknolojiyi üretmemekte; fakat teknolojinin anlamını yorumlamaya talip olmaktadır. Yapay zekânın nasıl geliştirileceğini belirleyemeyen Vatikan, yapay zekâ hakkında nasıl düşünülmesi gerektiğini belirlemeye çalışmaktadır.

Kriz Yorumcusu

Bu yaklaşım, Vatikan’ın modern dünyadaki güç anlayışını da gözler önüne sermektedir. Günümüzde Vatikan, ne askeri bir süper güç ne de ekonomik bir merkezdir. Ancak küresel ölçekte etkisini sürdürebilmektedir. Çünkü gücü, kararlar vermekten ziyade, o kararların hangi ahlaki çerçevede tartışılacağını belirleme iddiasından gelmektedir.

Bu nedenle Papalık çoğu zaman kriz çözücü değil, kriz yorumcusu olarak hareket etmektedir. Gazze savaşını durduramaz, Ukrayna’daki çatışmayı sona erdiremez, İran ile ABD ve İsrail arasındaki gerilimleri yönetemez. Ancak bu gelişmelerin ahlaki anlamı üzerine konuşabilir. Aynı şekilde sanayi devrimini başlatamaz, yapay zekâyı geliştiremez veya küresel ekonomiyi yönetemez. Fakat bu süreçlerin insanlık açısından ne anlama geldiğini yorumlama hakkını kendinde görmektedir.

Küresel Sistem İçindeki Nüfuzunu Koruyor

Papalığın küresel sistem içerisindeki gerçek işlevi, tam da burada ortaya çıkmaktadır. Vatikan, modern dünyanın sert güç merkezlerinden biri değildir. Ancak meşruiyet üreten merkezlerden biri olma çabasındadır. Bu nedenle büyük tarihsel kırılmalar, insanlık kadar Papalık için de bir fırsat alanı oluşturmaktadır. Çünkü her büyük dönüşüm, Vatikan’ın kendisini yeniden küresel vicdanın temsilcisi olarak sunmasına olanak tanımaktadır.

Sanayi Devrimi ile Yapay Zekâ Çağı arasındaki gerçek ortaklık, teknolojinin ötesinde aranmalıdır. Her ikisi de küresel sistemi yeniden şekillendiren tarihsel kırılma anlarıdır. Papalık, bu anlarda sahneye çıkarak kendisini insanlığın ahlaki rehberi olarak yeniden konumlandırmaktadır. Dolayısıyla Rerum Novarum ile Magnifica Humanitas arasındaki ilişki, işçi hakları veya yapay zekâ tartışmalarından daha derin bir anlam taşımaktadır. Her iki belge de Vatikan’ın büyük dönüşüm dönemlerinde görünürlüğünü artırma, ahlaki otoritesini yeniden üretme ve küresel sistem içerisindeki nüfuzunu koruma çabasının ürünüdür.

Aktörler ve Teknoloji Değişse de Refleks Değişmiyor

Sonuç olarak, Papalığın bu müdahalelerini yalnızca etik duyarlılıkla açıklamak yetersiz kalır. Bu müdahaleler, aynı zamanda kurumsal bir stratejinin parçası olarak da değerlendirilmelidir. Çünkü Vatikan, doğrudan askeri, ekonomik veya teknolojik güce sahip olmadığı alanlarda ahlaki meşruiyet üreterek etki alanını genişletmeye çalışmaktadır.

1891’de insanlığın geleceğini fabrikalar şekillendiriyordu. Bugün aynı rolü algoritmalar ve yapay zekâ üstleniyor. Aktörler ve teknolojiler değişse de Papalığın refleksi hep aynı kalıyor: her büyük dönüşümde yeniden sahneye çıkmak, insanlık adına konuşmak ve böylece küresel sistemdeki yerini yeniden tahkim etmek. Belki de bu nedenle yanıtını aramamız gereken asıl soru, yapay zekânın insanlığı nasıl değiştireceği değil, Vatikan’ın neden her büyük tarihsel kırılmada ortaya çıkarak kendine güç devşirmeye çalıştığıdır. Çünkü görünen o ki Papalık, yalnızca dönüşümleri yorumlamak istememekte; aynı zamanda bu dönüşümler sayesinde küresel güç mimarisi içerisindeki konumunu da yeniden üretmektedir.